Turk-Ermeni Dostlugu Ticaretle Gelisecek

TURKISHTiME: Türk � Ermeni İş Konseyi’nin kurucuları arasındasınız. Böyle bir konsey kurma düşüncesi nasıl doğdu?

NOYAN SOYAK: Ben ve ağabeyim Konsey’in eşbaşkanı Kaan Soyak lojistik alanında faaliyet gösteren bir denizcilik firmasının sahibi ve yöneticisiyiz. Şirketimiz 1990’dan beri Rusya’da, 1994’ten bu yana ise ABD’de faaliyet gösteriyor. ABD yönetiminin insani yardım yükleri vardır. Bu yükleri taşımak için ihaleler açılır. Biz de şirket olarak Orta Asya’ya yönelik ihalelere katıldık. Ermenistan ve Azerbaycan gibi destinasyonlar vardı. Bu ihaleleri kazandıkça Ermenistan’a da taşıma yapmaya başladık. Bu yükleri ülkenin içine kadar taşımak zorundayız. Böylece Ermeni partnerlerimizle tanıştık. Biz Amerikan firması olarak bu işi yapıyorduk. Ama Ermeniler bu işin arkasında Türklerin olduğunu öğrendiler. Levon Ter Petrosyan’ın cumhurbaşkanlığı döneminde bizi hükümet yetkilileri görüşmeye davet etti. Petrosyan’ın ağabeyi Telman Ter Petrosyan bize Türk ve Ermeni işadamları arasında bir iş konseyi kurmamızı önerdi. Biz de bunun çok faydalı olacağını düşünerek kabul ettik. 1997’de konseyi kurduk. Konseyin Ermenistan’daki eşbaşkanlığını Arsen Ghazarian yapıyor. Kuruluşumuzdan iki ay sonra Telman Bey vefat etti ve ardından Levon Ter Petrosyan cumhurbaşkanlığından ayrıldı. Fakat biz Ermeni partnerlerimizle başladığımız işe devam ettik. Türkiye � Ermenistan ilişkilerindeki soğukluk faaliyetlerimizi olumsuz yönde etkilese de, beş yılda önemli bir mesafe kaydettik.

Türkiye � Ermenistan arasında diplomatik ilişki olmamasına rağmen bunu nasıl başardınız?

İlişkilerin gelişmesi için attığımız ilk adım iş yapmak için Gürcü ve İranlı işadamlarını aracı olarak kullanan Türk ve Ermeni işadamlarını tanıştırmak oldu. Daha sonra bu Türk ve Ermeni işadamları Gürcistan’da ofis açtılar. Dış Ekonomik İlişkiler Konseyi (DEİK) ve Avrasya İş Konseyi’yle yakın ilişki içindeyiz ama iki ülke arasında diplomatik ilişki olmadığı için DEİK’e üye olamıyoruz. Konseyimiz Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİÖ) bünyesinde kuruldu. Bu örgütten de yoğun destek aldık. Sekiz kişilik yönetim kurulumuz var. Her an birbirine ulaşıp karar verebiliyor. Yönetim kurulunun altında gönüllü çalışan, Türk ve Ermenilerden oluşan büyük bir grup var. Ayrıca e � mail aracılığıyla haberleştiğimiz 1500 kişilik grup var. Bugüne kadar herşeyi yaptık. Konser, konferans, gezi vs. Ama iş yapamadık.

İş yapamadınız çünkü Türkiye � Ermenistan ticareti Gürcistan ve İran üstünden gerçekleşiyor. Bunun Türkiye ve Ermenistan’a maliyeti nedir?

Ticaretin Gürcistan ve İran üstünden gerçekleşmesi iki tarafa da pahalıya mal oluyor. Bir TIR’ın Gürcistan üstünden Ermenistan’a gitmesi resmi ve gayrıresmi masraflarla üç bin dolara mal oluyor. Oysa Kars – Erivan arası sadece 55 km.

Türkiye’den Ermenistan’a yönelik Gürcistan üstünden yapılan ticaretin toplam hacmi 35 � 40 milyon dolar. İran üstünden de 30 � 35 milyon dolar. Toplam 70 milyon dolar. Iğdır’da yetişen patates 75 bin liradan Gürcistan’a gidiyor. Bu, Erivan pazarında 400 bin liraya satılıyor. Iğdır Ticaret Odası Başkanı diyor ki, ‘Açın sınır kapısını, bu patatesi biz onlara 100 bin liraya satalım, onlar da bunu 150 bin liraya yesinler.’ Böylece hem onlar hem de biz kazanırız.

70 milyon dolar Türkiye ekonomisi açısından düşünürseniz çok önemli bir pazar değil ama…

Sorun sadece Ermenistan pazarı değil. Ermenistan, Türkiye’yi Orta Asya’ya bağlayan bir köprü aynı zamanda. Kars � Erivan demiryolu Türkiye’yi Orta Asya’ya bağlayan tek demiryolu. Bu demiryolu 1993’e kadar aktif olarak çalışıyordu. 40 milyon dolarlık bir yatırımla yeniden açılabilir. İşim denizcilik olduğu için biliyorum. Bir yük gemisinin Batı’dan gelerek Boğazlar’dan geçip Gürcistan’a gelmesi çok masraflıdır. Erivan’dan geçip Mersin ve İskenderun’a kadar uzanan demiryolu bizi Orta Asya’ya en kısa yoldan bağlar. Neden Bakü �Tiflis – Ceyhan hattını düşünüyoruz da Bakü � Erivan � Tiflis demiryolunu düşünmüyoruz. Eğer bu olursa Türkiye çok önemli bir transit ülkesi haline gelir. Ayrıca bundan 10 yıl sonra Orta Asya ülkelerinin tüketim potansiyelinde önemli bir artış olacak. Oralara şimdiden ulaşmalıyız.

Konseyinizin adı Türk � Ermeni İş Geliştirme Konseyi. Amacınız sadece Ermenistan’la değil tüm dünya Ermenileriyle ilişkileri geliştirmek mi?

Ermeni diasporası dünyada çok geniş bir etki alanına sahip. Sadece ABD’de ya da Avrupa’da değil. Örneğin Rusya’da Moskova ticaret yaşamında büyük etkileri var. İran, Suriye, Lübnan hatta Arjantin’de bile etkin Ermeni diasporası var. Üstelik ticaret alanında son derece yetkin ve deneyimliler. Ermenistan’da bugün nüfus iki milyon ama dünya genelinde sekiz milyon daha Ermeni yaşıyor. Üstelik tahminime göre bunların yüzde 70’i Türkçe konuşuyor.

Anadolu’dan göç edenlerin üçüncü kuşak torunları Türkçe konuşuyorlar, üstelik aileleri hangi yöreden gelmişse o yörenin şivesiyle.

Ama Ermeni diasporasının Ermenistan yönetimine göre Türkiye’ye bakışının çok daha sert ve uzlaşmaz olduğu yolunda kamuoyunda yaygın bir kanı var. Bu nasıl aşılacak?

Tüm Ermeni diasporasını homojen bir kitle olarak görmeyin. Ünlü ABD’li işadamı Kirk Kirkoryan 17 Ağustos depreminden sonra bir milyon dolar yardımda bulunmak için bizi aradı ve çok üzüldüğünü söyledi. Ayrıca bizim düzenlediğimiz inanç turizmi turlarına katılan Ermeniler bu topraklara adım attıktan sonra çok şey değişiyor. Hayatı boyunca bir Türk’le el sıkışmadığı için kendisiyle gurur duyan bir Taşnak’ın Türkiye’yi gelip gördükten sonra yaklaşımının değiştiğine şahit oldum. Üstelik sekiz milyon Ermeni’nin hepsi de Taşnak değil.

Bir de şunu eklemek istiyorum. Malatyalı bir kayısı üreticisi kendi el yazısıyla Türkçe yazdığı bir faksı Arjantin’deki Ermeni’ye gönderiyor. O da faks metnini okuduktan sonra aynı şekilde cevap yazıyor. Van Gölü’nün kıyısındaki bir otelin sahibi telefonla Boston’un ünlü bir otelinin yöneticisiyle Türkçe görüşüyor ve oteli için yatırım yapmasını istiyor. Karşısındaki de bunu memnuniyetle kabul ediyor. Ticaret çok şeyi değiştiriyor ve değiştirmeye de devam edecek.

News Source:  Turkish Times Noyan Soyak Röpörtaji ” Temmuz , 2002)